मुख्य विशेषताहरू

• पुस्तक व्यवस्थापन
तपाईँले आफ्नो सबै डिजिटल पुस्तकहरूलाई एकै ठाउँमा व्यवस्थित गरेर पढ्न सक्नुहुन्छ ।

• आफ्नो अनुकूलता अनुरूप पढ्ने विकल्प
प्रयोगकर्ताहरूले आफ्नो आवश्यकता अनुसार अक्षरको आकार बढाउन/घटाउन, फन्ट/लाइन स्पेसिङ र रङ्ग संयोजन मिलाउन सक्छन् । यसका अलावा, रातको समयमा पढ्नका लागि ‘डार्क मोड’ र ‘सेपिया मोड’ पनि उपलब्ध छ ।

• बुक मार्क, नोट र हाई लाइट
प्रयोगकर्ताहरूले पुस्तक पढ्दा महत्त्वपूर्ण अंशलाई बुक मार्क गर्न, नोट/टिपोट गर्न र हाई लाइट गर्न सक्छन् ।

• स्क्रिन रिडरसँग कम्प्याटिबल
NVDA र JAWS जस्ता स्क्रिन रिडरहरूको प्रयोग गरी पुस्तक पढ्न सकिन्छ ।

• डिजिटल पुस्तकलाई मल्टिपल फर्म्याटमा पढ्ने विकल्प

EPUB 2, EPUB 3, PDF, DAISY, LPF लगायतका ढाँचामा सजिलै पढ्न सकिन्छ ।

• पुस्तकलाई पढ्ने र सुन्ने सुविधा

यस सफ्टवेयरबाट पुस्तक पढ्न मात्र नभई सो पुस्तकलाई आवाजमा सुन्ने (Read Aloud) सुविधा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । अडियो बुक सुन्नेहरूको लागि यो अझ उपयोगी छ ।

आफ्नो डिजिटल पढाइलाई सहज, सुरक्षित र सबैका लागि पहुँचयुक्त बनाउन थोरियम रिडर उत्कृष्ट विकल्प हो । आफ्नो पुस्तक वा अडियो बुक सङ्ग्रहलाई व्यवस्थित राख्न चाहने, पुस्तकलाई आवाजमा पढ्न चाहने वा आधुनिक तरिकाले ई-पुस्तक पढ्न चाहने सबैका लागि यो सफ्टवेयर उपयोगी बन्न सक्छ ।

थोरियम रिडर डाउनलोड गर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस् ।

यस सफ्टवेयरमार्फत डिजिटल पुस्तक पढ्नका लागि निम्न किबोर्ड कमाण्डहरूको प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

– AudioNext: CTRL+Digit3

– AudioPlayPause:CTRL+Digit2

– AudioPrevious:CTRL+Digit1

– AudioStop:CTRL+Digit4

– CloseReader:CTRL+KeyW

– FocusMain:CTRL+F10

– FocusReaderGotoPage:SHIFTCTRL+KeyP

– FocusReaderNavigation:CTRL+KeyN

– FocusReaderSettings:CTRL+KeyS

– FocusSearch:CTRL+KeyF

– FocusToolbar:CTRL+KeyT

– NavigateNextChapter:SHIFTCTRLALT+ArrowRight

– NavigateNextChapterAlt:CTRL+PageDown

– NavigateNextOPDSPage:SHIFTCTRL+ArrowRight

– NavigateNextOPDSPageAlt:SHIFTCTRL+Period

– NavigateNextPage:ArrowRight

– NavigateNextPageAlt:CTRL+Period

– NavigatePreviousChapter:SHIFTCTRLALT+ArrowLeft

– NavigatePreviousChapterAlt:CTRL+PageUp

– NavigatePreviousOPDSPage:SHIFTCTRL+ArrowLeft

– NavigatePreviousOPDSPageAlt:SHIFTCTRL+Comma

– NavigatePreviousPage:ArrowLeft

– NavigatePreviousPageAlt:CTRL+Comma

– NavigateToBegin:CTRL+Home

– NavigateToEnd:CTRL+End

– OpenReaderInfo:CTRL+KeyI

– SearchNext:F3

– SearchNextAlt:CTRL+KeyG

– SearchPrevious:SHIFT+F3

– SearchPreviousAlt:SHIFTCTRL+KeyG

– ToggleBookmark:CTRL+KeyB

– ToggleReaderFullscreen:CTRL+F11

सूचना सूचना सूचना

उपरोक्त सम्बन्धमा राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालको मिति २०८१/०९/१२ र १३ गते काठमाडौँमा हुने २२औ साधारण सभाको प्रयोजनार्थ प्रकाशित संस्थागत नामावलीमा कोही कसैको उल्लेखित संस्थाहरूको विषयमा सम्बन्धित संस्थाहरूको कानुनी र अन्य विषयमा दाबी विरोध रहेमा यो सूचना प्रकाशित भएको मितिले ७ दिन अर्थात् २०८१ पौष २ गते भित्र आफ्नो दाबी विरोध प्रमाण सहित पेस गर्नुहुन यो सूचना प्रकाशित गरिएको छ । यदि म्याद नाघेर दाबी विरोध प्राप्त भएमा उक्त दाबी विरोधलाई सम्बोधन गर्न सकिने छैन ।

…………….
सुगम भट्टराई
महासचिव

संयुक्त राष्ट्र संघीय विकास कार्यक्रम (युएनडीपी)को सहयोगमा राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालमा सञ्चालित परियोजना अन्तर्गत गरिएको कार्यक्रममा राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपाल संघीय कार्यसमितिका सचिव सृजना केसीको अध्यक्षतामा सम्पन्न भएको कार्यक्रममा राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयका निर्देशक ढुण्डीराज लामिछाने‚ प्रश्नावली तयारी गर्नुभएका परामर्शदाता केशब कुमार गौतम र अपाङ्गता अधिकारकर्मी एंव राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालका सल्लाहकार डा विरेन्द्रराज पोख्रेलले प्रश्नावलीको बारेमा प्रस्तुतिकरण गर्दै सहभागीहरुको जिज्ञासा समेत समाधान गर्नुभएको थियो । उक्त कार्यक्रममा अपाङ्गताको क्षेत्रमा क्रियाशिल संघसंस्थाका प्रतिनिधीहरु‚ अपाङ्गताको क्षेत्रमा काम गर्ने गैर सरकारी संस्थाका प्रतिनिधीहरु‚ अपाङ्गता अधिकारकर्मीहरु र पत्रकारहरुको उल्लेखनिय सहभागिता रहेको थियो ।

National Federation of the Disabled Nepal organized an interaction program entitled, ‘Let’s continue talking about mental health’ with focus on SDG 3- ‘Health and wellbeing’. With a motive to create a platform for sharing and gaining insights from experienced experts, the experts shared their experience, understanding and accomplishments. The program was intended to improvise NFDN as well as OPDs capacity while we advocate for mental health issue. It was organized with an objective of promoting awareness on Mental and psychosocial health issues among OPDs, and to inform on the steps of self-care that can be taken to mitigate mental and psychosocial health issues faced by persons with disability.

The program was targeted at OPDs across the country, we saw 126 participants (67 percent females and 71 percent persons with disability, 82 percent representation from 18-40 age group and 26 percent from Janajati community and 11 percent from Dalit and Madhesi community) in the event. Firstly, Mr. Shantanu Sharma walked us through his journey of depression and suicidal attempt, this story of hope helped us empathize from a perspective of person with depression. Story as such keep reminding on the need to build resilience and work towards mental health. Likewise, Ms. Alisha Adhikari, a Psychologist shared her knowledge on self-care amidst COVID situation, while Dr. Subodh Dhakal, a Psychiatrist explained different mental health issues seen during the pandemic and offered suggestions.

उद्घाटन सत्र

साधारणसभा तथा राष्ट्रिय भेलाको उद्घाटन सत्रको अध्यक्षता राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालमा संघीय अध्यक्ष श्री मित्रलाल शर्माले गर्नुभएको थियो भने भेलाको प्रमुख अतिथि भरतपुर महानगरपालिकाका मेयर श्री रेणु दाहाल हुनुहुन्थ्यो । कार्यक्रमको उद्घाटन सत्रमा बोल्दै प्रमुख अतिथी भरतपुर महानगरपालिकाका मेयर श्री रेणु दाहालले भरतपुर महानगरपालिकाले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको क्षेत्रमा विगत लामो समयदेखी विविध कार्यक्रमहरु गर्दै आएको बताउँदै चितवन जिल्लामा नै अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको पुनर्स्थापना केन्द्रको सञ्चालन गर्ने प्रतिबद्धता जनाउनुभयो । यस्तै उहाँले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको अधिकार र आयआर्जनका लागी यसै आर्थिक बर्ष र आगामी आर्थिक बर्षमा पनि कार्यक्रम सञ्चालन गर्न बजेटको विनियोजन गर्न तयार रहेको बताउनुभयो ।

सम्मेलननको उद्घाटन सत्रको विशिष्ट अतिथी राष्ट्रिय समावेशी आयोगको अध्यक्ष श्री विष्णुमाया ओझाले राष्ट्रिय समावेशी आयोग सधैँ अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको साथमा रहेको बताउँदै अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको समावेशीकरणको लागि नीतीगत योजना तर्जुमा गर्न र सरोकारवालाहरुसँग छलफल गर्नका लागी आफुहरुले पहल गर्ने बताउनुभयो ।

उक्त राष्ट्रिय सम्मेलनको विशिष्ट अतिथी समेत रहनुभएको चितवनका प्रमुख जिल्ला अधिकारी प्रेमलाल लामिछानेले चितवन जिल्लामा राष्ट्रिय अपाङ्ग महासङ्घको राष्ट्रिय सम्मेलन चितवन जिल्लामा गर्न पाउनु आफुहरुको गौरबको विषय भएको बताउँदै चितवन जिल्लाले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको सवाल र नेतृत्वको लागी यहाँका अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुका स्वावलम्बी संस्थाहरुसँग मिलेर अगाडि बढिने बताउनुभयो ।

सम्मेलनमा अथितिको रूपमा उपस्थित रहनुभएका भरतपुर महानगरपालिकाका विभिन्न पदाधिकारी, कर्मचारी, स्थानीय गैरसरकारी संस्थाका प्रतिनिधि, जिल्ला प्रहरी कार्यालय विभिन्न अपाङ्गताको समुहलाइ प्रतिनिधित्व गर्ने संस्थाका प्रतिनिधि, स्थानीय अपाङ्गता भएका व्यक्तिका संस्थाका प्रतिनिधि, नागरिक समाजका प्रतिनिधि, राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालका साझेदार निकायका प्रतिनिधि, पूर्व अध्यक्षहरू लगायतका महानुभावहरूले सम्मेलनको उद्घाटन सत्रलाइ सम्बोधन गर्नुभएको थियो ।

साधारणसभाको बन्द सत्र   

उद्घाटन सत्रको समापन पश्चात साधारणसभाका मुख्य कार्यक्रमहरू संचालन भए । साधारणसभाका मुख्य छलफलका विषयहरूमा महासंघको बार्षिक प्रगति तथा आर्थिक प्रतिवेदन र आगामी वर्षका लागि नीति र कार्यक्रम रहेका थिए ।  कोभिड माहामारीको कारणले एक वर्ष ढिला हुन गएको हुनाले यो साधारणसभामा दुइवटा  आर्थिक वर्ष क्रमशः २०७५/७६  र २०७६/०७७ को प्रतिवेदनहरू पेश गरि छलफल गरिएको थियो । सोहि क्रममा आर्थिक वर्ष २०७७/०७८ को लागि नीति, कार्यक्रम र अनुमानित बजेट पनि पेश गरिएको थियो ।  यस क्रममा राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालका महासचिव श्री राजु वस्नेतले दुइ वर्षको बार्षिक प्रगति प्रतिवेदन र भावि नीति कार्यक्रम पेश गर्नुभएको थियो भने कोषाध्यक्ष श्री के.पी.अधिकारीले आर्थिक प्रगति प्रतिवेदन र आगामी वर्षको लागि अनुमानित बजेट पेश गर्नुभएको थियो । पेश गरिएको प्रतिवेदन, नीति तथा कार्यक्रममा सामान्य छलफल गरि सहभागीहरूबाट आएका सुझाव र आलोचनाहरूलाइ सकारात्मक रूपमा ग्रहण गर्दै प्रतिवेदनहरू  साधारणसभाबाट सर्वसम्मतले पारित गरियो ।

साधारणसभाकै अवसरमा नेपालमा हाल विद्यमान रहेका अपाङ्गताका जल्दाबल्दा सवालहरूमा विस्तृत छलफल गरि “२०औँ साधारणसभाका २० अठोटहरू” भन्ने शिर्षकमा आगामि दिनमा प्राथमिकताका साथ काम गर्ने प्रतिवद्धता सहितको चितवन घोषणापत्र जारी गरियो ।

राष्ट्रिय भेला तथा साधारणसभालाइ समापन गर्दै राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालका अध्यक्ष श्री मित्रलाल शर्माले चितवनमा गरिएका २० अठोटहरूलाइ प्रत्येक तहमा कार्यान्वयन गर्न महासंघका सबै संरचना र सबै सदस्य संस्थाहरूले प्रभावकारी भूमिका खेल्नुपर्ने बताउनुभयो । साथै वहाँले यि अठोटहरूको कार्यान्वनयमा सहकार्य गर्न महासंघले साझेदार निकाय, सरकार र विकास निकायसँग पहल गर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गर्नुभयो । वहाँले सम्मेलनमा उपस्थित सबै सहभागी, प्रमुख अतिथि, विशिष्ट अतिथि, अतिथि लगायत सबै सहभागी, पत्रकार, स्वयमसेवक, कर्मचारी, स्थानीय आयोजक सबैलाइ हार्दिक धन्यवाद ज्ञापन गर्नुभयो ।

उक्त कार्यक्रममा आर्किटेक्ट, मिलन बगालेज्युले तयार गरेको दुई छुट्टा-छुट्टै पहुँचयुक्तता सम्बन्धी नीति विश्लेषण प्रतिवेदनको प्रस्तुतिकरण गर्नु भएको थियो। कार्यक्रममा उपस्थित डिपिओ प्रतिनिधि, ईन्जिनियर र अन्य सरोकारवालाहरूले निर्देशिका संशोधनका लागि सुझाव दिनु भयो। यस छलफलबाट प्राप्त सुझावलाई समेत सम्बोधन गरी निर्देशिकाको मस्यौदा तयार गरी थप सरोकारवालासंग परामर्श गरिनेछ।

Dialogue Event: Revision of National Building code (Architectural code-206) and Accessibility Guideline (2069)

Bringing together 14 provincial government representatives (accessibility related decision-makers and technical persons) here in Kathmandu NFDN in partnership with CBM organized “Dialogue event: Revision of accessibility related standards in Nepal” to discuss on the policy analysis reports on APSCSD 2012/13 and NBC 2017. Likewise, MoWCSC, OPD representatives, Engineers and other stakeholders attended the event.

Prior to the event, a series of meetings were held with different ministries such as Ministry of Information, Communication Technology; Ministry of Urban Development; Ministry of Physical Infrastructure and Transport; Ministry of Federal Affairs and General Administration; MoWCSC to discuss and collect suggestions on the accessibility guideline being rewritten by the federal government.

Accessibility is key to building inclusive society and is essential to ensure no one is left behind. It is a necessity for government to fulfil obligations under key treaties such as the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities. Principles of universal design and equal opportunities to access public/private buildings, ICTs, services and assistive technologies are key for building inclusive societies. Standards have an important role to upgrade the accessibility practice, hence the dialogue was hosted to ensure new standards in the revised policy and directives meet and incorporate the need of all persons with disabilities.

During the event, Milan Bagale, Architect engineer explained the provisions and the gaps in the National Building Code and Accessibility guideline. OPD leaders mainly suggested adoption and extensive use of technology such as hydraulic lift in transport vehicles and the like to improve accessibility practice and foster inclusion. Likewise, OPD leaders also suggested for arrangements of proper waiting rooms for persons with learning disability, visible signs for persons with hearing disability, use of proper colors for persons with intellectual disability.

समावेशी विकासको नमुना, सबैकालागि पहुँचयुक्त स्वच्छता, सरसफाइ र पिउने पानीको संरचना

• सरसफाई, पिउने पानी र स्वच्छताकालागि बन्ने पूर्वाधार र उपलब्ध सुविधाहरू महिला, बालबालिका, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक आद सबैले विना कुनै अवरोध प्रयोग गर्न मिल्ने हुनुपर्छ

उदाहरणका लागि,

1. सबैखाले प्रयोगकर्ताले चर्पी खोल्न र बन्द गर्न मिल्ने गरी संरचना निर्माण गर्ने।

2. प्याड व्यस्थापनका लागि शौचालय भित्रै बिर्को भएको फोहोरदानी राख्ने, वा फोहर जलाउने गर्ने उपकरण उपयुक्त र सुरक्षित स्थानमा राख्ने

1. पिउने पानी, हातधुने स्थान तथा चर्पी जाने बाट ह्वीलिचयर प्रयोगकर्ता, वैशाखी प्रयोगकर्ता, दृष्टिविहीन लगायत सबैका लागि हिँडडुलमा सहज हुनेगरि बनाउने ।

2. सरसफाई सम्बन्धित लैङ्गिक, अपाङ्गता र बालमैत्री चेतनामुलक सूचना वा सूचना सामग्रीहरू, वैकल्पिक ढाँचामा निर्माण गरी उपयुक्त संकेतपाटीको व्यवस्था गर्ने

• समावेशी पूर्वाधार र सुविधाहरू सुनिश्चित गर्न उल्लेखित सबै समुहको योजना निर्माण, कार्यान्वयन, अनुगमन र मुल्याङ्कन सबै प्रकृयामा अर्थपूर्ण सहभागिता हुनुपर्छ ।

1. कनैपनि सामाजीक पूर्वाधार र सुविधाको स्थापना गर्दा अपाङ्गता भएका व्यक्ति लगायत सबै समूहसँग परामर्श गर्ने।

2. पालिका वा वङा तहमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सहभागिता सहितको समावेशी समूहको स्थापना गरी संरचनाहरू निर्माण गर्दा यस्ता समुहको परिचालन गर्ने ।

Art by Sanoj Pandey

सीबीएमसंगको साझेदारीमा राष्ट्रिय अपाङ्ग महासँघ नेपाल, सीएम्सी नेपाल र सप्रोस नेपालद्वारा जनहितमा जारी ।

अपाङ्गता भएका ब्यक्तिहरुको २९ औं अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको अवसरमा महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयद्वारा आयोजित र राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालको समन्वयमा ३ डिसेम्बरमा विद्दुतिय (भर्चुअल) माध्यमद्वारा शुभकामना आदानप्रदान कार्यक्रम;सम्पन्न भयो । महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयका माननीय मन्त्री लिलानाथ श्रेष्ठको प्रमुख आतित्यथामा र सचिव याम कुमारी खतिवडाको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रम राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालका महासचिव राजु बस्नेतले संचालन गर्नु भएको थियो । राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालका अध्यक्ष मित्रलाल शर्मा, महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयका सहसचिव टेकराज निरौला, महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयमा भौतिक रुपमा नै सहभागी भई संयुक्त रुपमा कार्यक्रम संचालन भएको थियो ।साथै सरकारी निकायहरु, राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालका सदस्य संस्था, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुका संस्था, नागरिक समाज, राष्ट्रिय र अन्तराष्ट्रिय संघ संस्थाहरुको पनि विद्दुतिय माध्यमद्वारा कार्यक्रममा उपस्थिति थियो ।

अपाङ्गता भएका ब्यक्तिहरुको २९ औं अन्तराष्ट्रिय दिवसको राष्ट्रिय नारा वाचन गर्दै महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयका माननीय मन्त्री लिलानाथ श्रेष्ठले कार्यक्रमको उद्घघाटन गर्नु थियो । मन्त्रालयका सहसचिव टेक राज निरौलाले कार्यक्रमका सहभागिहरुलाई स्वागत गर्दै सम्माननीय राष्ट्रपति बिध्या देवि भण्डारी र सम्माननीय प्रधानमन्त्रि के.पि शर्मा ओलीको शुभकामना सन्देश वाचन गरेर सुनाउनु भएको भयो ।

महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयका उपसचिव भरतराज शर्माले नेपालको सन्दर्भमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको विद्द्यमान अवस्था र भावी कार्यदिशाबारे सुचनामुलक प्रस्तुतिकरण गर्नु भएको थियो । आफ्नो प्रस्तुतिकरणमा वहाँले १९९२ देखि अहिले सम्म अपाङ्गता अभियान मार्फत प्राप्त गरेको उपलब्धीहरु, संवैधानिक र कानुनी अधिकारको प्रावधान, अपाङ्गता अधिकार नियमावली २०७७ मा उल्लेखित सेवा सुविधाहरु, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुले भोग्नु परेको समस्या र चुनौतिहरुका साथै उपायहरुका साथ भावी कार्यदिशा बारे छलफल गर्नुभयो ।

अन्तराष्ट्रिय गैर सरकारी अपाङ्गता कार्य समुहका संयोजक बिर नेपालीले कोभिड-१९ को  वर्तमान परिदृश्यमा पहुँचयुक्तता र समावेशीकरणको महत्वका बारेमा आफ्नो टिप्पणि प्रस्तुत गर्नुभयो ।

राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालका अध्यक्ष मित्र लाल शर्माले भन्नुभयो “विभिन्न चुनौति र मुद्दाहरुको बाबजुद हामी त्यसलाई पार गर्दै अगाडि बढ्दै आएका छौं । प्रमुख रुपमा, हामीले लामो समयदेखी कुरिरहेको अपाङ्गता भएका ब्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी नियमावली २०७७ जारी भई सकेको छ । उक्त नियमावलिमा अपाङ्गता भएका ब्यक्तिहरुले पाइरहेका सेवा सुविधाहरु समावेश भएका छैनन । ती सेवा सुविधा प्राप्तिको सुनिश्चितताको लागि नियमावली संशोधन गर्न जरुरी छ । जुन संशोधनीय दस्तावेज हो संशोधन हुन्छ । अझै, संघीय शिक्षा ऐन अपाङ्गता समावेशि हुन जरुरी छ, स्वास्थ्य का मापदण्डलाई परिपार्जन गर्दै अगाडि बढाउन जरुरी छ, अपाङ्गता मैत्रि कानुन बनाउन आवश्यक छ । हासिल गरिएका उपलब्धिहरुको रक्षा गर्न जरुरी छ र थप उपलब्धि सहकार्यबाट मात्र सम्भव छ । हामी आसावादी रह्यौ भने अगाडि बढ्न सक्छौं ।

महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयका माननीय मन्त्री लिलानाथ श्रेष्ठले जोड दिनु भयो कि “ अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुलाई आत्मनिर्भर र स्वतन्त्र बनाउन जरुरी छ । अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरुको सशक्तिकरणमा केन्द्रित १० बर्षिय कार्ययोजना बनाउने प्रमुख प्राथमिकता हुनुपर्दछ; हामीले मात्र भत्ता प्रदान गर्ने भन्दा सही दिशा दिने कार्यक्रमहरु ल्याउनु पर्छ ।”

कार्यक्रमका अध्यक्ष तथा महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयका सचिव यम कुमारी खतिवडाले हालसम्मका उपलब्धीहरुलाई सराहानिय मान्दै अन्तयमा “अपाङ्गता साझा मुद्दा हो र यसको लागि रणनीति सहित कार्य योजना तर्जुमा गर्न आवश्यक छ जसको लागि बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयले समान्वय गर्नेछ” भन्ने कुरामा जोड दिनुभयो ।

Greetings Exchange_IDPD_English_3 Dec 2020

अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी नियमावली 

अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐन,२०७४ को दफा ६० ले दिएको अधिकार प्रयोग गरी नेपाल सरकारले देहायका नियमहरु बनाएको छ ।

परिच्छेद–१
प्रारम्भिक

१. संक्षिप्त नाम र प्रारम्भ : (१) यी नियमहरुको नाम “अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी नियमावली,२०७६” रहेको छ ।
(२)     यो नियमावली तुरुन्त प्रारम्भ हुनेछ ।

२. परिभाषा : विषय वा प्रसङ्गले अर्को अर्थ नलागेमा यस नियमावलीमा,–

• “ऐन” भन्नाले अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐन, २०७४ सम्झनु पर्छ ।
• “परिचयपत्र” भन्नाले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई दिइने नियम ५ बमोजिमको अपाङ्गता परिचयपत्र सम्झनु पर्छ ।
• “विपन्न” भन्नाले नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेको आयभन्दा कम आय भएका व्यक्ति वा परिवार सम्झनु पर्छ ।
• “सहायक सामाग्री” भन्नाले अपाङ्गता भएका व्यक्तिले दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्ने सामाग्री वा उपकरण वा प्रविधि सम्झनु पर्छ ।
• “सामुदायिक सहायता सेवा” भन्नाले समुदाय स्तरमा पूर्ण अशक्त तथा अति अशक्त अपाङ्गता भएका व्यक्तिको दैनिक जीवन सञ्चालन, सहभागिता तथा गमनशीलतालाई सहज बनाउन उपलब्ध गराइने व्यक्तिगत सहयोगी सेवा, सांकेतिक भाषा दोभाषे, स्पर्श सांकेतिक भाषा, नोट टेकर, फिङ्गर ब्रेल दोभाषे जस्ता मानवीय सहायता, प्रविधि तथा अन्य सेवा सम्झनु पर्छ ।

परिच्छेद–२
अपाङ्गताको वर्गीकरण,परिचयपत्र तथा अभिलेख

३. अपाङ्गताको वर्गीकरण सिफारिस समिति : (१) ऐनको दफा ३ को उपदफा (२) बमोजिम अपाङ्गताको वर्गीकरणमा आवश्यक हेरफेर गर्नका लागि मन्त्रालयमा सिफारिस गर्न देहाय बमोजिमको सिफारिस समिति रहनेछ ।

क)   मन्त्रालयको सचिवले तोकेको महाशाखा प्रमुख                                   – संयोजक
ख) प्रतिनिधि,स्वास्थ्य सेवा विभाग                                                                   – सदस्य
ग) मन्त्रालयले तोकेको एक जना विशेषज्ञ चिकित्सक                                  – सदस्य
घ) अध्यक्ष,राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपाल                                                       – सदस्य
ङ) अध्यक्ष, राष्ट्रिय बहिरा महासंघ नेपाल                                                       – सदस्य
च) अध्यक्ष, बौद्धिक अपाङ्ग अभिभावक महासंघ                                         – सदस्य
छ) मन्त्रालयको अपाङ्गता सम्बन्धि विषय हर्ने शाखाको प्रमुख                    – सदस्य-सचिव

(२) उपनियम (१) बमोजिमको समितिले आवश्यकता अनुसार सम्बन्धित विषय विज्ञलाइ बैठकमा आमन्त्रण गर्न सक्नेछ ।

(३) उपनियम (१) बमोजिमको समितिले सम्बध्द अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड तथा अभ्यास समेतको आधारमा अपाङ्गताको वर्गीकरणमा हेरफेर गर्नको लागि मन्त्रालयमा सिफारिस गर्नेछ ।

(४) उपनियम (१) बमोजिमको समितिले आफ्नो बैठक सम्बन्धी कार्यविधि आफै व्यवस्थित गर्नेछ ।

४. निवेदन दिनु पर्ने : (१) ऐनको दफा ४ बमोजिम परिचयपत्र प्राप्त गर्न अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा निजको परिवारको कुनै सदस्य वा संरक्षकले अनुसूची-१ बमोजिमको ढाँचामा आफ्नो स्थायी ठेगाना रहेको स्थानीय तहमा निवेदन दिनु पर्नेछ ।

(२) उपनियम (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि स्थायी ठेगाना रहेको स्थानीय तहमा बसोबास नगर्ने र शारीरिक वा मानसिक अवस्थाको कारणले आफ्नो स्थायी ठेगाना रहेको स्थानीय तहमा गई परिचयपत्र प्राप्त गर्न असर्मथ व्यक्तिले अस्थायी रुपमा बसोबास गर्दै आएको स्थानीय तहमा निवेदन दिन सक्नेछ ।

५. परिचयपत्र प्रदान गर्ने: (१) नियम ४ को उपनियम (१) बमोजिम पर्न आएको निवेदन उपर स्थानीय तहले ऐनको दफा ४ बमोजिम जाँचबुझ गरी अनुसुची – २ बमोजिमको ढाँचामा परिचयपत्र दिनु पर्नेछ ।

(२) नियम ४ उपनियम (२) बमोजिम पर्न आएको निवेदन उपर जाँचबुझ गर्दा निवेदनमा उल्लिखित कारण परी स्थायी ठेगाना भएको स्थानीय तहमा निवेदन दिन नसक्ने मनासिव कारण भएको पाइएमा त्यस्तो स्थानीय तहले निवेदकको स्थायी ठेगाना रहेको स्थानीय तहसँग निजले परिचयपत्र लिए वा नलिएको सम्बन्धमा जानकारी माग गर्नु पर्नेछ ।

(३) उपनियम (२) बमोजिम जानकारी माग गर्दा निवेदकले स्थायी ठेगाना रहेको स्थानीय तहबाट परिचयपत्र नलिएको व्यहोरा यकिन हुन आएमा निवेदक अस्थायी रुपमा बमोबास गर्दै आएको स्थानीय तहले निजको स्थायी ठेगाना खुलाई निजलाई परिचयपत्र प्रदान गरी सोको जानकारी निवेदकको स्थायी ठेगाना भएको स्थानीय तहलाई गराउनु पर्नेछ ।

(४) यस नियम बमोजिम स्थानीय तहले परिचयपत्र दिंदा देहाय बमोजिमको अपाङ्गताको आधारमा देहाय बमोजिमको रङ्गको परिचयपत्र दिनु पर्नेछ ।

क) पूर्ण अशक्त अपाङ्गताको लागि रातो
ख) अति अशक्त अपाङ्गताको लागि निलो
ग) मध्यम अपाङ्गताको लागि पहेंलो
घ) सामान्य अपाङ्गताको लागि सेतो

६. उजूरी दिन सक्ने : (१)  ऐनको दफा ४ को उपदफा (७) बमोजिम सम्बन्धित स्थानीय तहले परिचयपत्र दिन नमिल्ने भनी गरेको निर्णय उपर चित्त नबुझ्ने पक्षले अनुसूची–३ बमोजिमको ढाँचामा सोझै वा सम्बन्धित स्थानीय तह मार्फत मन्त्रालय वा मन्त्रालयले तोकेको अधिकारी समक्ष उजूरी दिन सक्नेछ ।

(२) उपनियम (१) बमोजिम प्राप्त भएको उजूरी स्थानीय तहले तीन दिनभित्र मन्त्रालय वा मन्त्रालयले तोकेको अधिकारी समक्ष पठाउनु पर्नेछ ।

(३) मन्त्रालय वा मन्त्रालयले तोकेको अधिकारीले उपनियम (१) र (२) बमोजिम प्राप्त उजूरी उपर आवश्यक छानविन गरी तीस दिनभित्र निर्णय गरी सोको जानकारी सम्बन्धित स्थानीय तह र उजूरीकर्तालाई दिनु पर्नेछ ।

७. अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अभिलेख : (१) स्थानीय तहले ऐनको दफा ६ बमोजिम अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अभिलेख राख्दा अनुसूची-४ बमोजिमको ढाँचामा राख्नु पर्नेछ ।

(२)स्थानीय तहले उपनियम (१) बमोजिम तयार गरेको अभिलेख सहितको विवरण मन्त्रालयमा पठाउनु पर्नेछ ।

(३) उपनियम (२) बमोजिम प्राप्त अभिलेख सहितको विवरणको आधारमा मन्त्रालयले अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सम्पूर्ण विवरण खुल्ने गरी एकिकृत राष्ट्रिय अभिलेख तयार गर्नु पर्नेछ ।

(४) उपनियम (३) बमोजिम तयार गरेको राष्ट्रिय अभिलेखको संकलन, संरक्षण, विश्लेषण तथा प्रशोधनको लागि मन्त्रालयले पहुँचयुक्त विधुतीय प्रणालीको विकास गर्न सक्नेछ ।

(५) मन्त्रालयले उपनियम (४) बमोजिमको प्रणालीको विकास गर्दा सम्बन्धित स्थानीय तहले समेत अनलाईन माध्यमबाट अपाङ्गता सम्बन्धी विवरण अध्यावधीक गर्न सक्ने गरी आवश्यक व्यवस्था गर्नु पर्नेछ ।

(६) उपनियम (३) बमोजिम तयार गरेको एकिकृत राष्ट्रिय अभिलेखको विवरण मन्त्रालयले आफ्नो वेबसाइटमा राख्नुका साथै अन्य विधुतीय माध्यमबाट समेत सार्वजनिक गर्न पर्नेछ । तर प्रचलित कानुन बमोजिम गोप्य राख्नु पर्ने व्यक्तिको गोपनियतासँग सम्बन्धित विवरण सार्वजनिक गर्न मन्त्रालय बाध्य हुने छैन ।

(७) नेपाल सरकारको केन्द्रिय निकायले राष्ट्रिय जनगणना गर्दा यस नियमावली बमोजिम राखिएको एकिकृत राष्ट्रिय अभिलेख समेतलाई आधार लिन सक्नेछ ।

परिच्छेद–३
सेवा तथा सुविधा सम्बन्धी

८. सहायक सामाग्री उपलब्ध गराउने : (१) नेपाल सरकारले अपाङ्गताको प्रकृति र अवस्था बमोजिम अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई आवश्यक पर्ने अनुसूची-५ बमोजिमका सहायक सामाग्री उपयुक्त प्राविधिक नापजाँच गरी नि:शुल्क उपलब्ध गराउनेछ ।

(२) उपनियम (१) बमोजिमका सामग्री अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई स्थानीय तहबाट सहज र सरल तरिकाले उपलब्ध गराउन नेपाल सरकारले आवश्यवक व्यवस्था मिलाउनेछ ।

९. सामुदायिक सहायता सेवा : पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गता व्यक्तिलाई उनीहरुको आवश्यकता अनुसार देहाय बमोजिमका सामुदायिक सहायता सेवा उपलब्धताको आधारमा निःशुल्क उपलब्ध गराइनेछ;

(क) व्यक्तिगत सहयोगी सेवा: पूर्ण अशक्त तथा अति अशक्त अपाङ्गता   भएका व्यक्तिका लागि आधारभूत आवश्यकता अनुसारका सहयोगी सेवा,
ख) दैनिक हेरचाह तथा स्याहार सेवा: पूर्ण अशक्त अपाङ्गता, श्रवण दृष्टिविहिन अपाङ्गता, बौद्धिक अपाङ्गता, अटिजम वा मनोसामाजिक अपाङ्गता भएका दैनिक रुपमा निरन्तर हेरचाह तथा सहयोग आवश्यक पर्ने अवस्थाका अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि परिवारको कुनै सदस्य वा संरक्षक नभएको अवस्थामा सम्बन्धित स्थानीय तह मार्फत उपलब्ध हुने हेरचाह तथा स्याहारको सेवा र स्थानीय तहमा पुनर्स्थापना कार्यक्रम मार्फत उपलब्ध हुने आवश्यक आधारभूत थेरापी, पुनर्स्थापना, दैनिक जीवनयापन सीप, सामाजिकीकरण सीप लगायतका सेवा,
ग) क्लिनिकल परामर्श तथा रेफरल सेवा: स्थानीय स्वास्थ्य संस्था मार्फत अपाङ्गता भएका व्यक्तिको लागि उपलब्ध हुने आवश्यक क्लिनिकल परामर्श सेवा तथा स्वास्थ्य उपचारसँग सम्बन्धित रेफर सेवा,
घ) सामान्य परामर्श तथा दौतरी परामर्श सेवाः नेपाल सरकार वा स्थानीय तह मार्फत स्थानीय स्तरमा संचालित पुनर्स्थापना केन्द्र वा विभिन्न व्यक्ति वा अपाङ्गता सम्बन्धी गैरसरकारी संस्थाबाट संचालित पुनर्स्थापना केन्द्रहरु मार्फत उपलब्ध गराइने सामान्य परार्मश सेवा, दौतरी परामर्श सेवा, अभिभावक परामर्श जस्ता सेवा ।

२) उपनियम (१) बमोजिमको सेवा प्रदान गर्नका लागि आवश्यक बजेट नेपाल सरकारले सम्बन्धित स्थानीय तहलाई उपलब्ध गराउने छ ।

१०. ब्यक्तिगत सहयोगी सेवा सिफारिस समिति :-  अपाङ्गता भएका व्यक्तिको लागि नियम ९ को उपनियम (१) को खण्ड (क) बमोजिमको व्यक्तिगत सहयोगी सेवा उपलब्ध गराउन स्थानीय तहको प्रत्येक वडामा देहाय बमोजिमको व्यक्तिगत सहयोगी सेवा सिफारिस समिति रहेनेछः  

क) स्थानीय तहको सम्बन्धित वडाको वडाध्यक्ष                                                                                        – संयोजक
ख) अपाङ्गता भएका ब्यक्तिद्वारा संचालित संस्थाका प्रतिनिधि वा अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा निजका परिवारका सदस्य वा संरक्षक मध्येबाट संयोजकले तोकेको एक जना                                                                                       – सदस्य
ग) संयोजकले तोकेको स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाको एक जना प्रतिनिधि                                                       – सदस्य
घ) सम्बन्धित वडाको वडा सचिव                                                                                                          – सदस्य सचिव

 ११. आर्थिक सहयोग तथा तालिम सम्बन्धीः (१) नेपाल सरकारले ऐनको दफा १६ को उपदफा (१) बमोजिम पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गता भएका व्यक्ति भएको लागि प्रचलित कानूनमा उल्लेखित सामाजिक सुरक्षाको अतिरिक्त नेपाल सरकारले समय समयमा तोके बमोजिमको रकम आर्थिक सहयोग वा सामाजिक सुरक्षा बापत उपलब्ध गराउने छ ।

(२) संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबाट अपाङ्गता भएका व्यक्तिको दैनिक हेरचाहमा संलग्न परिवारका सदस्य वा संरक्षकलाई हेरचाह सम्बन्धी तालिम र बहिरा व्यक्तिका परिवारका सदस्यलाई सांकेतिक भाषा तालिम निःशुल्क उपलब्ध गराइने छ

(३) उपनियम (१) र (२) बमोजिमको आर्थिक सहयोग वा सामाजिक सुरक्षा तथा तालिम सम्बन्धित स्थानीय तहले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सहज रुपमा उपलब्ध गराउने व्यवस्था मिलाउनु पर्नेछ ।

१२) सुहलियत र सुविधाः (१) सार्वजनिक यातायातले पूर्ण अशक्त, अति अशक्त र मध्यम अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई परिचयपत्रका आधारमा बस, रेल, हवाइजहाज जस्ता सार्वजनिक साधनबाट यात्रा गर्दा लाग्ने भाडामा पचास प्रतिशत छुट उपलब्ध  गराउनु पर्नेछ ।

(२) देहाय बमोजिमका सीट क्षमता भएका सार्वजनिक सवारी साधनले देहायबमोजिमका सीट अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि सुरक्षित राख्नु पर्नेछः
क) दश वा सोभन्दा कम सीट क्षमता भएका सवारी साधनले एक सीट
ख) एघार देखि पन्ध्र सीट क्षमता भएका सवारी साधनले दुइ सीट
ग) सोह्र देखि तीस सीट क्षमता भएका सवारी साधनले तीन सीट
घ) तीस भन्दा बढी सीट क्षमता भएका सवारी साधनले चार सीट
ङ) रेल लगायतका ठूला सवारी साधनले कूल सीट संख्याको कम्तीमा पाँच प्रतिशत सीट

१३) अपाङ्गता भएका व्यक्तिका छोराछोरीका लागि छात्रवृत्तिको व्यवस्थाः (१) नेपाल सरकारले पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गता भएका असहाय विपन्न वर्गका नागरिकका छोराछोरीलाई स्वदेशमा स्नातक तहसम्मको शिक्षा हासिल गर्न छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउनेछ ।

(२)  उपनियम (१) बमोजिमको छात्रवृत्ति प्राप्त गर्न चाहने पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गता भएका असहाय विपन्न वर्गका नागरिकका छोराछोरीले सम्बन्धित शैक्षिक संस्थामा भर्ना गरेको प्रमाण, सम्बन्धित स्थानीय तहको सिफारिस, परिचयपत्रको प्रतिलिपि तथा नाता प्रमाणित र विपन्नताको सिफारिस लगायतको कागजात पेश गर्नु पर्ने छ ।

परिच्छेद–४
अपाङ्गता भएका महिला तथा बालबालिकाको विशेष संरक्षण

१४. अपाङ्गता भएका महिलाको लागि विशेष कार्यक्रम संचालनः (१) नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार तथा स्थानीय तहले अपाङ्गता भएका महिलाको अधिकार संरक्षण गर्न तथा उनीहरुको ज्ञान, सीप तथा क्षमताको उच्चतम उपयोग गर्ने उपयुक्त वातावरण निर्माण गर्न देहायवमोजिमको व्यवस्था गर्नु पर्नेछ;

क) अपाङ्गता भएका महिलामा रहेको ज्ञान, सीप र क्षमताको पहिचानको लागि अध्ययन, अनुसन्धान गर्ने, गराउने,
ख) खण्ड (क) बमोजिम भएको अध्ययन अनुसन्धानको आधारमा अपाङ्गता  भएका महिलाको ज्ञान, सीप र क्षमताका आधारमा उपयुक्त पेशा वा व्यवसायको लागि रोजगारमूलक तालिम तथा अभिमुखीकरण कार्यक्रम संचालन गर्ने, गराउने
ग) अपाङ्गता भएका महिलाले निर्माण वा उत्पादन गरेका सामान तथा वस्तुको बिक्रि तथा बजारिकरणको लागि आवश्यक व्यवस्था मिलाउने,
घ) अपाङ्गता भएका महिलाको लागि उपयुक्त ठानिएका आय आर्जनका अन्य कार्यक्रम संचालन गर्ने, गराउने

(२) उपनियम (१) बमोजिमको व्यवस्था गरेको लागि नेपाल सरकारले प्रदेश सरकार तथा स्थानीय तहलाई आवश्यक आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनेछ ।     

१५. अपाङ्गता  भएका  बालबालिकाको  विशेष संरक्षण:  ऐनको दफा २० बमोजिम पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गता भएका बालबालिकाको लागि नेपाल सरकारले प्रदेश सरकार तथा स्थानीय तहसँग समन्वय गरी देहाय बमोजिमका विषेश संरक्षणको व्यवस्था गर्नु पर्नेछ;

क) निजहरुको हेरचाह तथा स्याहारको लागि परिवारका सदस्य वा संरक्षकलाई आवश्यक तालिम तथा आय आर्जन सम्बन्धी व्यवसाय गर्न सहयोग गर्ने,
ख) निजहरुको रोगको शिघ्र पहिचान, उपचार, औषधी र परामर्श सेवा स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्रबाट उपलब्ध हुने गरी आवश्यक व्यवस्था मिलाउने,
ग) स्थानीय तहमा अपाङ्गता भएका बालबालिकाको खेलकूद र मनोरञ्जनको लागि विशेष व्यवस्था गर्ने गरी आवश्यक व्यवस्था मिलाउने,
घ) स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्र र अस्पतालमा प्रारम्भिक अपाङ्गता पहिचान, परामर्श तथा आधारभूत स्वास्थ्य सम्बन्धी पुनर्स्थापनाको लागि आवश्यक क्षमता विकास र मानव स्रोतको व्यवस्थापन गर्ने,
ङ) अपाङ्गता भएका बालबालिकाको आँखा, नाक, कान, घाँटी, अडियोग्राम जाँच लगायतको सेवा स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाबाट प्राप्त गर्ने,
च) बालबालिकाको उमेर अनुसार बौद्धिक र शारीरिक विकास नभएमा वा उमेर अनुसारका लक्षणहरु नदेखिएमा परिवारका सदस्य वा सामाजिक कार्यकर्ताहरुले यस्तो सूचना वडा कार्यालयमा दिन सक्ने गरी आवश्यक व्यवस्था गर्ने,
छ) स्थानीय तह मार्फत अपाङ्गता पहिचान भएका बालबालिकाको लागि आवधिक रुपमा अपाङ्गताको अवस्थाको मूल्याङ्कन, सेवा सुविधा पुनरावलोकन तथा आवश्यक थेरापी लगायत अन्य सेवाहरुको व्यवस्था गर्ने ।

परिच्छेद ५

अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई उपलब्ध गराइने शिक्षा

१६. निःशुल्क शिक्षा उपलब्ध गराउनेः

पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई देहाय बमोजिमका व्यवसायिक तथा प्राविधिक शिक्षा निःशुल्क उपलब्ध गराइनेछ;

• प्राविधिक शिक्षा तथा व्यवसायिक तालीम परिषदबाट प्रदान गरिने शिक्षा,
• नेपाल सरकारले समय समयमा तोकेका अन्य व्यवसायिक तथा प्राविधिक शिक्षा ।

१७. आवसीय सुविधा सहितको शिक्षा उपलब्ध गराउनेः (१) नेपाल सरकारले पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गताको कारणले आफै विद्यालय जान आउन कठिन हुने र विपन्न तथा असहाय अपाङ्गता भएका बालबालिकाको लागि पहुँचयुक्त आवास सुविधा सहितको शिक्षाको व्यवस्था गर्नेछ ।

(२) नेपाल सरकारले बहिरा, दृष्टिविहिन, बौद्धिक अपाङ्गता भएका बालबालिकाको लागि पहुँचयुक्त आवास सहितको समावेशी शिक्षा र विशेष कक्षाको व्यवस्था गर्नेछ ।

१८. शिक्षामा सूचना प्रविधिको प्रयोगः (१) नेपाल सरकारले सूचना प्रविधिका माध्यम, प्रणाली वा तरिकाको अवलम्बन गरी दृष्टिविहिन, बहिरा, सुस्तश्रवण, श्रवण दृष्टिविहिन भएका अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई शिक्षा प्रदान गर्ने व्यवस्था मिलाउने छ ।

(२) उपनियम (१) बमोजिम अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई शिक्षामा पहुँच सहज बनाउन नेपाल सरकारले प्रदेश सरकार र स्थानीय तहसँग समन्वय गरी आवश्यक विशेष सफ्टवेयर सहितको कम्प्युटर वा उपकरण उपलब्ध गराउने वा अडियो, ब्रेल, सरल भाषा तथा चित्रात्मक, ठूलो छापा, भिडियो, सांकेतिक भाषा लगायतका ढाँचामा शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराउनेछ ।

१९. छात्रवृत्ति तथा आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउनेः निः शुल्क नगरिएको शिक्षामा भर्ना भइ अध्ययन गर्ने अपाङ्गता भएका विद्यार्थीको लागि प्रत्येक वर्ष निर्धारण गरे बमोजिमका संख्याका विद्यार्थीलाई शैक्षिक शुल्क, आवास स्टेशनरी तथा अन्य खर्चको लागि नेपाल सरकारले निर्धारण गरे बमोजिमको रकम शैक्षिक छात्रवृत्ति बापत उपलब्ध गराउनेछ ।

२०. विद्यालयलाई सहयोग उपलब्ध गराउनेः (१) नेपाल सरकारले अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका लागि विशेष शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गरेका सामुदायिक विद्यालयको पुर्वाधारलाई निजहरुको पहुँचयुक्त बनाउनका लागि त्यस्तो विद्यालयको आवश्यकता तथा सम्बन्धित स्थानीय तहको सिफारिसको आधारमा पहुँचयुक्त छात्रवासको सुविधा सहितको आर्थिक, प्रावधिक सहयोग तथा आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउनेछ ।

(२) नेपाल सरकारले उपनियम (१) बमोजिमको विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार तथा अन्य सेवा सुविधाको विकासको लागि सम्बन्धित स्थानीय तहले तीस प्रतिशत लगानी गर्ने प्रतिबध्दता गरेमा बाँकी लगानीको लागि कार्यक्रमको आधारमा सम्बन्धित विद्यालयलाई आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउनेछ ।

२१. विद्यार्थीको गुणस्तरीय शिक्षामा पहुँच अभिवृद्धि गर्ने: (१) नेपाल सरकारले अपाङ्गता भएका विद्यार्थीको अध्ययनलाई निरन्तरता दिन तथा प्रवर्द्धनको लागि त्यस्ता विद्यार्थीको अध्ययनलाई निरन्तरता दिन तथा प्रवर्धनको लागि आवश्यकता  र उपलब्धता अनुसार स्टेशनरी, पाठ्यपुस्तक, दिवा खाजा, पोशाक, सहयोगी शिक्षक र सम्बन्धित अपाङ्गता विज्ञ शिक्षक उपलब्ध  गराउनेछ  ।

(२) अपाङ्गता भएका विद्यार्थीलाई अध्यापन गराउने शिक्षकका लागि नेपाल सरकारले     सम्बन्धित स्थानीय तहसँग समन्वय गरी अपाङ्गताको पहिचान, सिफारिस, सामान्य थेरापी, व्यक्तिगत पाठ्ययोजना, व्यक्तिगत हेरचाह, क्षमता विकास, सांकेतिक भाषा लगायतका तालिम कार्यक्रम संचालन गर्नेछ ।

(३) नेपाल सरकारले अपाङ्गता भएका विद्यार्थीको विद्यालय तथा सिकाइमा पहुँच सुनिश्चित गर्न त्यस्ता शिक्षा प्रदान गर्ने विद्यालयलाई देहाय बमोजिमका शैक्षिक सामग्री निःशुल्क उपलब्ध गराउनेछ:

(क)    अपाङ्गता भएका विद्यार्थीलाई अध्ययनमा सहजता हुने आवश्यकतामा आधारित पाठ्यपुस्तक तथा पाठ्यसामग्री,

(ख)    सूचना प्रविधिको माध्यमबाट अध्ययन अध्यापनको लागि आवश्यक पर्ने डेजि, ब्रेल डिस्प्लेअर, ब्रेल प्रिन्टर, कम्युटर सफ्टवेयर, मोवाईल एप्लिकेशन, सरल भाषामा बुझाउने शैक्षिक सामग्री, चित्रात्मक सामाग्री, श्रव्य दृष्य सामग्री लगायतका सूचना प्रविधि
(ग) पहुँचयुक्त फर्निचर तथा अन्य भौतिक सामग्री,
(घ)     अपाङ्गता भएका विद्यार्थीको लागि आवश्यक पर्ने खेलकूदका सामग्री ।

परिच्छेद–६

सीप विकास तथा रोजगारी

२२. ऋण उपलब्ध गराउने: (१) नेपाल सरकारले पेशा वा व्यवसाय गर्न चाहने पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गता भएका व्यक्तिमा रहेको सीप, क्षमता तथा पेशा व्यवसायका लागि निज वा निजको परिवारको सदस्य वा संरक्षकले तयार गरेको प्रस्तावको आधारमा बैक तथा वित्तिय संस्थाबाट नेपाल सरकारको जमानतमा वा बिना धितो सुहुलियत ब्याजदरमा ऋण उपलब्ध गराउने व्यवस्था गर्नेछ ।

२३. अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई नियुक्त गर्नुपर्नेः कुनै प्रतिष्ठानमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको क्षमता, तालिम, योग्यता र अनुभवका आधारमा उपयुक्त हुने काम उपलब्ध भएसम्म  देहाय बमोजिमका प्राथमिकताका आधारमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई नियुक्ति गर्नु पर्नेछ :

(क) अपाङ्गता र कामको प्रकृतिको आधारमा बढी उपयुक्त देखिएको,
(ख) अपाङ्गता भएको व्यक्ति विपन्न परिवारको भएको,
(ग) प्रचलित कानून बमोजिम पिछडिएको क्षेत्रमा स्थायी बसोबास गरेको,
(घ) अपाङ्गताको गाम्भीर्यताको आधारमा नेपाल सरकारले तोकेको ।

२४. अभिलेख राख्नु पर्नेः प्रतिष्ठानले आफ्नो प्रतिष्ठानमा कार्यरत अपाङ्गता भएका व्यक्तिका ऐनको दफा २६ को उपदफा (१) मा उल्लिखित विवरणका अतिरिक्त देहाय बमोजिमको विवरण समेत खुलाई अभिलेख राख्नु पर्नेछ :

(क)     अपाङ्गता भएका व्यक्तिको नाम, थर र ठेगाना, पद
(ख)     सेवाको प्रकार (स्थायी/ अस्थायी/ करार/ ज्यालादारी),
(ग)     अपाङ्गताको वर्गीकरणको आधारमा प्रदान गरिएको परिचयपत्रको किसिम,
(घ)     प्रतिष्ठानमा भर्ना भएको मिति,
(ङ)     प्रतिष्ठानमा दिइएको जिम्मेवारी,
(च)     प्रतिष्ठानबाट निजलाई उपलब्ध गराइएको सेवा सुविधा
(छ)     प्रतिष्ठानले आवश्यक देखेको अन्य विवरण ।

परिच्छेद–७
स्वास्थ्य, पुनर्स्थापना, सामाजिक सुरक्षा तथा मनोरञ्जन

२५. निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनेः (१) नेपाल सरकारले समय समयमा तोकेको भन्दा कम बार्षिक आय भएका र देहायबमोजिमका गम्भीर प्रकृतिका रोगको उपचारको लागि अस्पतालमा भर्ना भएका पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सरकारी अस्पतालमा उपचार गराउदा लाग्ने सम्पर्ण खर्च नेपाल सरकारले व्यवहोर्ने छ:

क) मुटु रोग,
ख) मृगौला रोग,
ग) क्यान्सर,
घ) नेपाल सरकारले समय समयमा तोके बमोजिमका अन्य रोग ।

(२) नेपाल सरकारले स्वीकृति प्राप्त चिकित्सकको सिफारिसमा अनुवंशीय रक्तश्राव (हेमोफिलिया) अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई आवश्यक पर्ने फ्याक्टर लगायतका औषधि निःशुल्क रुपमा सम्बन्धित स्थानीय तह मार्फत उपलब्ध गराइनेछ ।

(३) नेपाल सरकारले मनोसामाजिक अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि सबै सरकारी अस्पतालमा निःशुल्क मनोसामाजिक परार्मश सेवा उपलब्ध गराउने व्यवस्था मिलाउनेछ ।

(४) उपनियम (१) र (२) बमोजिमका रोगको उपचार सेवा तथा औषधी उपलब्ध गराउन नेपाल सरकारले प्रदेश सरकार र स्थानीय तहसँग आवश्यक समन्वय गरी प्रदेशस्तरका सरकारी अस्पताल तथा स्थानीय स्वास्थ्यहरुको क्षमता विस्तार गर्नेछ ।  

२६. पुनर्स्थापना केन्द्रको स्थापना तथा सञ्चालन : (१) ऐनको दफा २९ को उपदफा (३) बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना तथा सञ्चालन गर्न चाहने संस्थाले स्वीकृतिको लागि देहायका विवरण खोलाइ सम्बन्धित वडा कार्यालयको सिफारिस सहित अनुसूची-६ बमोजिमको ढाँचामा सम्बन्धित स्थानीय तहमा निवेदन दिनु पर्नेछः

(क) संस्थाको विधान र दर्ता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि,
(ख) पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना हुने स्थान र त्यस्तो केन्द्रको क्षमता लगायतका भौतिक पूर्वाधारको विवरण,
(ग) पुनर्स्थापना केन्द्रले उपलब्ध गराउने सेवा, सुविधा र प्राविधिक क्षमताको विवरण
(घ) पुनर्स्थापना केन्द्रको लागि आवश्यक जनशक्तिको विवरण
(ङ)   पुनर्स्थापना केन्द्र संचालनको लागि आवश्यक आर्थिक श्रोतको विवरण ।

(२) उपनियम (१) बमोजिम प्राप्त निवेदन उपर जाँचबुझ गर्दा नियम २७  बमोजिमको मापदण्ड पुरा भएको देखिएमा स्थानीय तहले त्यस्तो संस्थालाई पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना तथा संचालन गर्न अनुसूचि-७ बमोजिमको ढाँचमा स्वीकृति दिनेछ ।

(३) यो नियमावली प्रारम्भ हुँदाका बखत प्रचलित कानून बमोजिम स्थापना भइ सञ्चालनमा रहेका पुनर्स्थापना केन्द्रले यो नियमावली प्रारम्भ भएको मितिले एक वर्षभित्र यस नियम बमोजिम स्वीकृति लिनु पर्नेछ ।

२७. पुनर्स्थापना केन्द्रको स्थापना, व्यवस्थापन तथा संचालन सम्बन्धी मापदण्ड: ऐन तथा यस नियमावली बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना तथा सञ्चालन गर्न देहाय बोजिमको मापदण्ड पूरा गरेको हुनु पर्नेछः–

(क)  अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई पुनर्स्थापनाको लागि न्यूनतम आधारभूत सुविधा सहितको भौतिक संरचना भएको,

(ख)   अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई आवश्यक आधारभूत स्वास्थ्य सेवा तथा औषधोपचारको सेवा तथा औषधी उपचारको सेवा उपलब्ध गराउन सक्ने क्षमता भएको,

(ग)   अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई खेल तथा मनोरन्जनको लागि आवश्यक खुला स्थान भएको,

(घ)   अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई आवश्यकता अनुसार शिक्षा तथा सीपमुलक तालिम प्रदान गर्न वा सोको प्रवन्ध गर्न सक्ने क्षमता भएको,

(ङ)   न्युनतम १० जना अपाङ्गता भएका ब्यक्ति बरावर तीन जना तालिम प्राप्त सहयोगीको प्रवन्ध भएको,

(च) मन्त्रालयले समय समयमा तोकेका पूर्वाधार तथा अन्य सुविधा सम्बन्धी मापदण्ड पूरा भएको ।

२८. पुनर्स्थापना केन्द्रको व्यवस्थापन :

(१) नियम २६ बमोजिम स्वीकृती लिइ स्थापना तथा संचालन हुने प्रत्येक पुनर्स्थापना केन्द्रको व्यवस्थापनको लागि देहायबमोजिमको व्यवस्थापन समिति रहनेछ ।

(क)  सम्बन्धित स्थानीय तहको प्रमुख                                                    -अध्यक्ष
(ख)  सम्बन्धित स्थानीय तहको सामाजिक विकास हेर्ने कर्मचारी                    -सदस्य
(ग)  अपाङ्गता भएका ब्यक्ति, परिवारका सदस्य वा संरक्षकहरुमध्ये बाट अध्यक्षले तोकेको एक जना -सदस्य
(घ)  अपाङ्गता भएका स्थानीय समाजसेवीहरु मध्येबाट
अध्यक्षले तोकेको एक जना महिला सहित दुइजना                                       –सदस्य
(ङ) पुनर्स्थापना केन्द्रको प्रमुख                                                      –सदस्य सचिव

(२) उपनियम (१) बमोजिमको समितिले ऐन, यस नियमावली तथा प्रचलित कानुनको अधिनमा रही पुनर्स्थापना केन्द्रको संचालन सम्बन्धी कार्यविधि तयार गरी सोको आधारमा पुनर्स्थापना केन्द्र संचालन गर्नुपर्ने छ ।

(३) उपनियम (२) बमोजिमको समितिले पुनर्स्थापना केन्द्रमा रहेका प्रत्येक अपाङ्गता भएका व्यक्तिको छुट्टाछुट्टै व्यक्तिगत विवरणको अभिलेख राख्नु पर्नेछ ।

२९. पुनर्स्थापना केन्द्रको निरीक्षण तथा अनुगमनः (१) ऐनको दफा ४२ बमोजिमको समन्वय समितिले ऐन तथा यस नियमावली बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्र सञ्चालन भए नभएको सम्बन्धमा समय समयमा निरीक्षण तथा अनुगमन गर्नेछ ।

(२) उपनियम (१) बमोजिम निरीक्षण तथा अनुगमन गर्न खटिएका पदाधिकारी वा कर्मचारीले निरीक्षण तथा अनुगमन गरी समन्वय समितिमा सात दिनभित्र प्रतिवेदन पेश गर्नुपर्नेछ ।

(३) उपनियम (२) बमोजिम पेश भएको प्रतिवेदन समन्वय समितिले आफु समक्ष पेश भएको मितिले सात दिन भित्र मन्त्रालयमा पठाउनु पर्नेछ ।

(४) उपनियम (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि मन्त्रालय वा प्रदेश सरकारले आवश्यकता अनुसार यस नियमावली बमोजिम सञ्चालनमा रहेका पुनर्स्थापना केन्द्रको निरीक्षण तथा अनुगमन गर्न सक्नेछन् ।

(५) उपनियम (१) र (४) बमोजिम निरीक्षण तथा अनुगमन गर्दा त्यस्ता पुनर्स्थापना केन्द्रले ऐन तथा यस नियमावली बमोजिम तोकिएको मापदण्ड पूरा नगरेको वा मन्त्रालयबाट जारी भएको निर्देशिका विपरीत काम कारबाही गरेको पाइएमा निश्चित समयावधिभित्र तोकिएको मापदण्ड पूरा गर्न वा स्वीकृत निर्देशिका बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्र सञ्चालन गर्न आवश्यक निर्देशन दिन सकिनेछ ।

(६) पुनर्स्थापना केन्द्रले उपनियम (५) बमोजिम प्राप्त निर्देशन बमोजिमको समयावधीभित्र कार्य सम्पन्न गरी सोको जानकारी निर्देशन दिने निकायलाई दिनु पर्नेछ ।

(७) यस नियम बमोजिम निरीक्षण तथा अनुगमन गर्दा पुनर्स्थापना केन्द्र ऐन तथा यस नियमावली विपरित स्थापना र सञ्चालन भएको वा नियम २७ बमोजिमको मापदण्द पूरा नगरेको वा उपनियम (५) बमोजिम दिएको निर्देशनको पालना नगरेको देखिएमा स्थानीय तहले त्यस्तो पुनर्स्थापना केन्द्रको सञ्चालनमा रोक लगाउन वा त्यस्तो केन्द्रको स्वीकृति निश्चित अवधिका लागि निलम्बन वा रद्द गर्न सक्नेछ ।

(८) उपनियम (७) बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्रको स्वीकृति निलम्बन वा रद्द गर्नु अघि त्यस्तो पुनर्स्थापना केन्द्रलाई सफाई पेश गर्ने मनासिव मौका दिनु पर्नेछ ।

३०. अनुदान उपलब्ध गराउन सक्ने : (१)पुनर्स्थापना केन्द्रको भौतिक पूर्वधार, सेवा सुविधा र पुनर्स्थापना भएका व्यक्तिको संख्याको आधारमा ऐन तथा यस नियमावली बमोजिम स्वीकृति प्राप्त पुनर्स्थापना केन्द्रलाई नेपाल सरकारले समय समयमा तोके बमोजिमको रकम अनुदान बापत उपलब्ध गराउन सक्नेछ ।

(२) सम्बन्धित प्रदेश सरकार वा स्थानीय तहबाट स्वीकृति प्राप्त पुनर्स्थापना केन्द्रलाई सम्बन्धित प्रदेश सरकार वा स्थानीय तहले समय समयमा तोके बमोजिमको रकम अनुदान बापत उपलब्ध गराउन सक्नेछ ।

३१.पुनर्स्थापना केन्द्र बन्द गर्ने: (१) ऐन तथा यस नियमावली बमोजिम स्वीकृती लिइ सञ्चालनमा रहेको पुनर्स्थापना केन्द्र सञ्चालन गर्न सम्भव नभएमा त्यस्तो केन्द्रको प्रमुखले बन्द गर्नुपर्ने कारण सहित पुनर्स्थापना केन्द्रमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको विवरण समेत संलग्न गरी सम्बन्धित स्थानीय तह समक्ष निवेदन दिनुपर्नेछ ।

(२) उपनियम (१) बमोजिम प्राप्त हुन आएको निवेदन उपर जाँचबुझ गर्दा त्यस्तो पुनर्स्थापना केन्द्र बन्द गर्नुपर्ने मनासिव आधार र कारण रही बन्द गर्न उपयुक्त देखिएमा सम्बन्धित स्थानीय तहले त्यस्तो पुनर्स्थापना केन्द्रमा रहेका व्यक्तिको लागि अन्य वैकल्पिक व्यवस्था गरी बन्द गर्न स्वीकृती दिन सक्नेछ ।

(३) उपनियम (२) बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्र बन्द गर्न स्वीकृती प्राप्त भएमा त्यस्तो पुनर्स्थापना केन्द्रले सो केन्द्रमा रहेका व्यक्तिको वैकल्पिक व्यवस्था गरिसकेपछि मात्र बन्द गर्ने अन्य प्रकृया पुरा गर्नु पर्नेछ ।

(४) पुनर्स्थापना केन्द्रले उपनियम (३) बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्र बन्द गरेको जानकारी तीन दिन भित्र सम्बन्धित स्थानीय तहलाई दिनु पर्नेछ ।

(५) सम्बन्धित स्थानीय तहले उपनियम (४) बमोजिम प्राप्त हुन आएको जानकारी सात दिन भित्र सम्बन्धित प्रदेश सरकार र मन्त्रालयमा दिनुपर्नेछ ।

(६) सम्बन्धित स्थानीय तहले उपनियम (१) बमोजिम प्राप्त हुन आएको निवेदन उपर जाँचबुझ गर्दा बन्द गर्न माग गरेको पुनर्स्थापना केन्द्र आफैले वा आफ्नो समेतको संलग्नता र लगानीमा त्यस्तो केन्द्र सञ्चालन गर्ने वा कुनै प्रतिष्ठान वा अपाङ्गता क्षेत्रमा क्रियाशिल अन्य संघ, संस्थालाई संचालन गर्न हस्तान्तरण गर्ने व्यवस्था मिलाउन सकिन्छ ।

सञ्चालनमा रहेको पुनर्स्थापना केन्द्र बन्द गर्नु परेमा कारण सहितको व्यहोरा खुलाई पुनर्स्थापना केन्द्रले कम्तिमा ६ महिना अगाडी स्थानीय तहको सिफारिस सहित कार्यालय समक्ष निवेदन दिनु पर्नेछ । यसरी निवेदन दिदा उक्त पुनर्स्थापना केन्द्रमा भएका व्यक्तिको विवरण समेत संलग्न गर्नु पर्नेछ ।

३२. आचार संहिता:  पुनर्स्थापना  केन्द्रले केन्द्रका पदाधिकारी तथा कर्मचारीले पालना गर्नु पर्ने आचार संहिता केन्द्रको व्यवस्थापन समितिबाट स्वीकृत गराइ लागु गर्नु पर्नेछ ।

३३. पुनर्स्थापना कोषको सञ्चालनः

• ऐनको दफा ३० बमोजिमको पुनर्स्थापना केन्द्र कोषको रकम मन्त्रालयले तोकेको बैक तथा वित्तिय संस्था सम्बन्धी प्रचलित कानुन बमोजिम स्थापित “क” वर्गको कुनै वाणिज्य बैङ्कमा खाता खोलि जम्मा गर्नु पर्नेछ ।
• पुनर्स्थापना कोषको खाता मन्त्रालयको सचिव वा निजले तोकेको अधिकृत मन्त्रालयको आर्थिक प्रशासन शाखाको प्रमुखको संयुक्त दस्तखतबाट सञ्चालन हुनेछ ।
• पुनर्स्थापना कोषको रकम ऐन तथा यस नियमावली बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्रको सञ्चालनको लागि मात्र खर्च गर्नुपर्नेछ ।

३४.सामाजिक सुरक्षाः (१) नेपाल सरकारले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई समाजमा स्वतन्त्र र स्वावलम्बन पूर्वक जीवनयापन गर्न सक्ने गरी सक्षम बनाउन अपाङ्गता भएका व्यक्तिको योगदान रहने गरी स्वास्थ्य बीमा तथा सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गर्नेछ ।

(२) उपनियम (१) बमोजिमको सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम अन्तर्गत अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई नेपाल सरकारले तोके बमोजिम मासिक जिवनयापन भत्ता रकम उपलब्ध गराइने छ ।

(३) उपनियम (२) मा जेसुकै लेखिएको भएता पनि विपन्न परिवारका पूर्ण र अति अशक्त अपाङ्गता भएका बेरोजगार व्यक्तिलाई नेपाल सरकारले तोके बमोजिमको बेरोजगार भत्ता समेत उपलब्ध गराइने छ ।

(४) नेपाल सरकारले पूर्ण अशक्त अपाङ्गता भएका व्यक्तिको एकजना सहयोगीलाई त्यस्तो अपाङ्गता भएका व्यक्तिले उपनियम (२) बमोजिम पाउने भत्ता रकमको आधा रकम बराबरको रकम मासिक रुपमा सहयोगी भत्ता बापत उपलब्ध गराउने छ ।

(५) उपनियम (२) र (३) बमोजिमको भत्ता रकम तोक्दा अन्य प्रचलित कानुन बमोजिम अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सोही प्रयोजनका लागि उपलब्ध हुने भत्ता वा सुविधामा दोहोरो नपर्ने गरी तोक्न सकिनेछ ।

(६) पूर्ण अशक्त र अति अशक्त अपाङ्गता भएका व्यक्तिले आफ्नो निजी शौचालय अपाङ्गतामैत्री बनाउन चाहेमा नेपाल सरकारले तोके बमोजिमको रकम अनुदान बापत उपलबन्ध गराउने छ ।

३५. सांस्कृतिक अधिकार तथा मनोरञ्जन: अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सांस्कृतिक अधिकारको सम्मान गर्न ऐनको दफा ३३ बमोजिमको व्यवस्थाको अतिरिक्त नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार तथा सम्बन्धित स्थानीय तहले देहायको व्यवस्था गर्नेछः–

(क) अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सहभागितामा सांस्कृतिक प्रतियोगिता आयोजना गर्ने,

(ख) अपाङ्गता भएका व्यक्तिको मनोरन्जनको लागि स्थानीय स्तरमा आवश्यक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने,

ग)  सामुदायिक भवन, पार्क, मठ मन्दिर, बगैँचा लगायतका साँस्कृतिक र मनोरञ्जनका क्षेत्रमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको लागि पहुँचयुक्त बनाउने ।

३६. खेलकुदमा सहभागी गराउनेः (१) ऐनको दफा ३४ मा उल्लेखित कार्यक्रमको अतिरिक्त अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको लागि खेलकूदको विकास गर्न अधिकार पाएका संस्था वा निकायले विशेष तथा पारा खेलकुदका क्षेत्रमा नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय तह तथा संघ, संस्थाको सहभागितामा देहायबमोजिमका कार्यक्रम सञ्चालन गरिनेछ ।

(क) खेलकुदका लागि आवश्यक भौतिक पूर्वधार विकास कार्यक्रम

(ख) खेलकुद लागि क्षमता विकासका कार्यक्रम

(ग) खेलकुद प्रतियोगिता सञ्चालन ।

(२) उपनियम (१) बमोजिम खेलकुद कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा दोभाषे र स्वास्थ्य उपचार जस्ता अपाङ्गताको प्रकृति अनुसार पर्ने अन्य सेवा समेत उपलब्ध गराउनु पर्नेछ ।

परिच्छेद–८
विविध

३७. उपायको अवलम्बन गर्नेः  नेपाल सरकारले ऐनको दफा ४५ को उपदफा (४) बमोजिम अपाङ्गता भएका व्यक्तिले बिना भेदभाव अन्य व्यक्ति सरह समान रुपमा मर्यादित र प्रतिष्ठापूर्वक जीवनयापन गर्न पाउने वातावरणको सुनिश्चितताका लागि देहायका उपायको अवलम्बन गर्नेछ :-

• अपाङ्गता भएका व्यक्तिका अधिकार र सेवा सुविधा सम्बन्धी सम्बन्धी कानुनी व्यवस्थाको विषयमा जनचेतना तथा कानुनी शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने गराउने
• अपाङ्गता भएका व्यक्तिको हेरचाह, सशक्तिकरण तथा क्षमता विकासको लागि आवश्यक तालिम सञ्चालन गर्न गराउने
• सरकारी वा सार्वजनिक सेवा प्रदान गर्ने निकाय तथा संस्थाको भौतिक संचरनाको निर्माणलाई अपाङ्गतामैत्री र पहुँचयुक्त बनाउन त्यस्ता निकाय तथा संस्थालाई निर्देशिन दिने र सोको कार्यान्वयनको अनुगमन गर्ने, गराउने
• स्थानीय तहमा हुने विपत्त व्यवस्थापन सम्बन्धी गतिविधिमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सहभागी गराउने र यसका लागि पुर्व तयारी, खोज तथा उद्दार, राहत र विपद पश्चातका अवस्थामा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सहज पहुँच सुनिश्चित गर्न आवश्यक तालिम र अभिमुखीकरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, गराउने
• विपद पर्व तयारीका चरणमा गरिने सामग्रीको भण्डाणमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिका आवश्यकतालाइ समेत मध्य नजर राखी त्यस्ता सामग्रीको छुट्टै सूची बनाइ भण्डारण गर्ने व्यवस्था मिलाउने

३८. सामाजिक उत्तरदायित्वः

• ऐनको दफा ४९ को उपदफा (१) प्रयोजनको लागि प्रतिष्ठान तथा शैक्षिक संस्थाले आफ्नो आयबाट नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोके बमोजिमको रकम अपाङ्गता भएका व्यक्ति प्रतिको सामाजिक उत्तरदायित्व अन्गर्गत छुट्याउनु पर्नेछ ।
• उपनियम (१) बमोजिमको रकमको उपयोग अपाङ्गता भएको स्वास्थ्य शिक्षा रोजगारीका अवसरहरुको सम्बर्धन, प्रवर्धन, पुनर्स्थापना र सशक्तिकरणको काम समेतको लागि गरिने छ ।

 ३९.घुम्ती सेवा सञ्चालन :

• मन्त्रालयले प्रदेश सरकारको सम्बन्धित मन्त्रालय र स्थानीय तहसँग समन्वय गरी ऐनको दफा ५९ बमोजिम अपाङ्गता भएका व्यक्तिले पाउने सेवा सुविधा सहज रुपमा उपलब्ध गराउन आवश्यकता अनुसार घुम्ती सेवा सञ्चालन गर्नसक्नेछ ।
• उपनियम (१) बमोजिम सञ्चालन हुने घुम्ती सेवाको अवधी तथा उपलब्ध हुने सेवाका सम्बन्धमा प्रदेश सरकारको सम्बन्धित मन्त्रालय र स्थानीय तहले त्यस्तो सेवा सञ्चालन हुने कम्तिमा पन्ध्र दिन अघि विभिन्न संचार माध्यमबाट सूचना प्रवाह गर्नुपर्नेछ ।

४०. अनुसूचीमा थपघट वा हेरफेर गर्न सक्नेः मन्त्रालयले  नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी यस निमावलीको अनुसूचीमा आवश्यक थपघट वा हेरफेर गर्न सक्नेछ ।

४१. खारेजी र बचाउः  (१) अपाङ्ग संरक्षण तथा कल्याण नियमावली, २०५१ खारेज गरीएको छ ।

(२) अपाङ्ग संरक्षण तथा कल्याण नियमावली, २०५१ बमोजिम भए गरेका काम कारवाही यसै नियमावली बमोजिम भए गरेको मानिनेछ ।

 अनुसूची १

(नियम ४ को उपनियम (१) सँग सम्बन्धित)
अपाङ्गता भएका व्यक्तिको परिचयपत्र पाउनको लागि दिने निवेदनको ढाँचा

श्री कार्यालय प्रमुख

मार्फत………

………….नगरपालिका/ गाउँपालिका

मिति :……………… ……..

विषय : अपाङ्गता को परिचयपत्र पाउँ ।

महोदय,

निम्न लिखित विवरण सहित अपाङ्गताको परिचयपत्र पाउन यो निवेदन पेश गरेको छु । मैले पेस गरेको विवरण ठीक साँचो छ, झुट्टा ठहरे प्रचलित कानुन बमोजिम सजाय भोग्न मञ्जुर छु ।

• नाम थर ………………… ……………….
• उमेर ……………… वर्ष
• लिङ्गः पुरुष/ महिला/अन्य
• जन्म मितिः साल………..महिना ……….. गते ………..
• ठेगानाः
• स्थायी ठेगानाः प्रदेश ……….. जिल्ला ……….. गाउँपालिका/ नगरपालिका वडा नं ……….. टोल ………..।
• अस्थायी ठेगानाः प्रदेश ………..जिल्ला ……….. गाउँपालिका/ नगरपालिका वडा नं ……….. टोल……….. ।
• सम्पर्क नः ………..………..………..
• परिवारको सदस्य वा संरक्षकको नाम, थर ………..………..………..निवेदकको नाताः………..………..
• परिवारको सदस्य वा संरक्षकको टेलिफोन वा मोबाइल नः ………..………..……
• अपाङ्गताको प्रकार: ……………
• शरीरको अङ्ग, संरचना, प्रणालीमा आएको क्षतिको विवरण:

……………… ……………………… ………………………………

……………………  …………………………         …………………

………………… ………………………..      …………………..

१०     क्षति भएपछि दैनिक कृयाकलापमा आएको अवरोध वा सीमितताको विवरण

…………………………         ………………………..      ………………………

……………………………………..        ………………………………………………      ………………………………….

…………………………………………   .         …………………………………….         ……………………………………

…………………………………… ………………………………………….. …………………………

११.   अपाङ्गताको कारण: रोगको दीर्घ असर/दुर्घटना/ जन्मजात       / सशस्त्र द्वन्द्व  /वंशानुगत कारण/ अन्य

१२. सहायक सामग्री प्रयोग गर्नु पर्ने आवश्यकता भए वा नभएको:

१३. आवश्यकता भएको भए कस्तो प्रकारको सहायक सामग्रीको प्रयोग गर्नुपर्ने हो सो को विवरण:  …………………………………………………………………………

१४.सहायक सामग्री प्रयोग गर्ने गरेको वा नगरेको:

१५. सहायक सामग्री प्रयोग गर्ने गरेको भए सामग्रीको नाम : ……………………. ………..

१६. अन्य व्यक्तिको सहयोग विना गर्न सक्ने दैनिक कार्य:

क) …………………….         ख)………………………. ग) ………………………… घ) ……………………..   ङ) ……………………  च) ………………………

१७.    अन्य व्यक्तिको सहयोग लिनु पर्ने भए त्यस्तो सहयोग लिनु पर्ने काम:      क)………….. ख)……………ग) ……………… घ)………………       ङ)……………..च) ………………

१८. पछिल्लो शैक्षिक योग्यता: निरक्षर/साक्षर/प्राथमिक तह   / निम्न माध्यमिक तह/ तह/ विद्यावारिधी तह

१९.  कुनै तालिम प्राप्त गरेको भए मुख्य तालिम नाम:

…………………………. ……………………………………………………………………………………………….. …

२०.    हालको पेशा:  अध्ययन/ कृषि व्यावसाय/ स्वरोजगार/सरकारी सेवा/ निजी क्षेत्रमा सेवा/ केही नगरेको/ अन्य

निवेदक/परिवारको सदस्य वा संरक्षकको:

नाम,थर: ………………………..

दस्तखता………………….
मिति………………….

अनुसूची २
(नियम ५ को उपनियम (१) सँग सम्बन्धित)

अपाङ्गता भएका व्यक्तिको परिचयत्रको ढाँचा

…………………………….. गाउँपालिका/नगरपालिका

परिचयपत्र नम्बरः –

अपाङ्गताको परिचय–पत्र

नाम,थरः- ……………………

स्थायी ठेगानाः प्रदेश ……………..जिल्ला………… नगरपालिका/गाउँपालिका……………………………..वडा नं: ……………………

जन्ममितिः …………………… नागरीकता नम्बर/ जिल्ला: ……………………..

लिङ्गः- …………  ………….   रक्त समुह…………..

अपाङ्गताको किसिमः प्रकृतिको आधारमा …………गम्भीरताको आधारमा ……..
बाबु/आमा वा संरक्षकको नाम, थर …………………………………………
९) परिचयपत्र वाहकको दस्तखतः-
१०) परिचय पत्र प्रमाणित गर्नेको  ………….

दस्तखतः
नाम, थर
पद
मिति

“यो परिचपत्र कसैले पाएमा नजिकको प्रहरी कार्यालय वा गाउँपालिका/नगरपालिकामा वुझाइ दिनु होला”  

…………………………Rural municipality/Municipality

ID Card Number: –

Disability Identity Card

Name, Surname-

Permanent Address:  Province ……………..District………. Rural municipality/ Municipality…………Ward No:………..Local Level………
Date of Birth-         Citizenship Number/District: ……………………..
Sex: …………  ………….   Blood Group…………..
Types of Disability: On the basis of nature  ……………………..On the basis of Severity……. ……..
Name of Father/Mother or Protector …………………………………………
Signature of ID card Holder……………….-
ID card certifying officials:
Signature:…………………….
Name, Surname:……………
Designation: ……………
Date:…………………

“If somebody finds this ID card, please hand it over to the nearby police office or Rural Municipality/Municipality”  

अनुसूची ३
(नियम ६ को उपनियम (१) सँग सम्बन्धित)

उजुरीको ढाँचा                                                                                                                                        मिति :

श्री …………….. ……………………………………..

मार्फत,
श्री ……………………………………..‍…………… कार्यालय ।

बिषय : उजुरी  सम्बन्धमा ।
महोदय,

उपर्युक्त सम्बन्धमा म/श्री …………………को तर्फबाट म  ……………………… ले अपाङ्गताको परिचयपत्र पाउनको लागि मिति ………………………. मा…………….. कार्यालयमा निवेदन दिएकोमा …………….. सो कार्यालयले मिति …………….. मा मलाई/……………. लाई अपाङ्गताको परिचयपत्र दिन नमिल्ने भनि निर्णय गरेको जानकारी प्राप्त हुन आएको हुँदा उक्त निर्णय देहायका आधार तथा प्रमाणबाट त्रुटिपूर्ण भएको कारण मेरो चित्त नबुझेकोले अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐन, २०७४ को दफा (४) को उपदफा (७)  तथा  अपाङ्ता भएका ब्यक्तिको अधिकार सम्बन्धि नियमावली, २०७६  को  नियम ६ बमोजिम देहाय का काग जात संलग्न गरी  यो उजुरी पेश गरेको छु । मैले पेश गरेको संलग्न आधार तथा प्रमाणको आधारमा अपाङ्गता परिचयपत्र पाउने गरी निर्णय  गरी पाउँ ।

• निर्णय त्रुटीपूर्ण भएको आधार, कारण र प्रमाण:

(क) …………………………………………
(ख)………………………………………
(ग)……………………………………………

(२) संलग्न कागजात:

(क) परिचय पत्र दिन नमिल्ने भनि गरेको निर्णयको प्रतिलिपी
(ख) नागरीकता वा जन्मदर्ता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि
(ग)  अपाङ्गता भएको ब्यहोरा खुल्ने गरी चिकित्सकले गरेको सिफारीशको प्रतिलिपि
(घ)  अन्य

 उजुरीकर्ताको,-
दस्तखत :
नाम थर :
ठेगाना
परिवारको सदस्य वा संरक्षकको नाम :
सम्पर्क नम्बर:

अनुसूची ४

(नियम ७ को उपनियम (१) सँग सम्बन्धित)

अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अभिलेखको ढाँचा

क्रम संख्याः-

अपाङ्गता परिचयपत्र नम्बरः-                    परिचयपत्रको प्रकार …………….

१) नाम, थरः-

२) स्थायी ठेगाना:           प्रदेश:                            जिल्ला :                   गाउँपलिका/ नगरपालिका:                                             वडा नं:

३) अस्थायि ठेगाना प्रदेश:                           जिल्ला :                   गाउँपलिका/ नगरपालिका:                                    वडा नं:

४) जन्म मितिः-                                                ५) नगरिकता नम्बरः-

६) लिङ्गः-               ७) रक्त समुह                      ८) विवाहित/अविवाहितः-

९) बाबु/आमा, परिवारको सदस्य वा संरक्षकको नाम, थरः-

१०) ठेगानाः- प्रदेश               जिल्ला           स्थानीय तह:             वडा नं:

११) अपाङ्गता भएको व्यक्तिसँगको नाताः-

१२) पछिल्लो शैक्षिक योग्यताः-

१३) हाल अध्ययनरत शैक्षिक संस्था: अहिलेसम्म नगएको/अध्ययनरत/पढाइ सकेको

१४) पेशाः-

१५) अपाङ्गताको किसिमः-

क) अपाङ्गताको प्रकृतिको आधारमा ………………..

ख) अपाङ्गताको गम्भीरताको आधारमा ……………………..

१६) के कस्ता दैनिक क्रियाकलाप  गर्न सकिन्छ ?

……………………………… ………………………………………….. …………

……………………………. ………………………………. ………………………

१७) के कस्ता दैनिक क्रियाकलापहरू गर्न सकिँदैन ?

………………………………………………………… ……………………………

………………………………………………………………….. …………………..

१८) सहायक सामग्री आवश्यक पर्ने      वा नपर्ने

आवश्यक पर्ने भएमा  आवश्यक पर्ने सामाग्रीको विवरण:…………………………

१९) हाल सहायक सामग्री पाए/नपाएको:

२०) परिचय-पत्र वाहकले प्राप्त गरेका अन्य सेवा, सुविधा

………………………………………………………………………………………………… ……………………………..

……………………………………………………………………………………………….. ………………………………

२०) परिचयपत्र बाहकलाइ आवश्यक परेका अन्य सेवा सुविधा:

…………………………………………………….. …………………………………..

…………………………………………………………………. ……………………..

२१). सेवा, सुविधा प्रदान गर्ने निकायः- …………………… ……………

२२) अन्य ………………………………………………

प्रमाणित गर्ने अधिकारीकोः
दस्तखतः-
नाम, थरः-
पदः
कार्यालयः-
मिति:

अनुसूची ५
(नियम ८ को उपनियम (१) सँग सम्बन्धित)

1. स्टाइलस, स्लेट, व्रेल पेपर
2. ब्रेल मेमो
3. ब्रेल डिस्पलेयर
4. डेजी प्लेयर, सफ्टवेयर, स्कृन रिडीङ सफ्टवेयर
5. सेतो छडी
6. बाटर इन्डिकेटर
7. लाइट इन्डिकेटर
8. अव्जेक्ट इन्डिकेटर
9. विभिन्न प्रकारका ह्वीलचियर
10. वैसाखी, लठ्ठी, इल्वो क्रचेस, एग्जलरी क्रचेस
11. वाकर, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाइ वस्न बनाइने विशेष प्रकारको कुर्सी
12. क्यालिपर
13. विशेष प्रकारको जुत्ता
14. कृतिम हात खुट्टा र स्पाइनल ब्रेस
15. मेरूदण्ड पक्षघात भएका व्यक्तिहरूको लागि क्याथेटर र डाइपर एयर कुशन
16. विशेष प्रकारको कमोड, कमोड चेयर
17. श्रवण यन्त्र Audio induction loop system,  Infrared system, Frequency   modulation system, Communication access real time translation, Automatic speech recognition
18. म्याग्नीफाइङ ग्लास, उच्च क्षमताको चस्मा
19. स्वर यन्त्र
20. मेरूदण्ड पक्षघात भएकाहरूका लागि एयर म्याट्रेस (Air mattress), जेलि कुशन (Jelly cushion) 

अनुसूची–६

(नियम २६ को उपनियम (१) सँग सम्बन्धित)
पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना तथा सञ्चालनको स्वीकृतिका लागि दिने निवेदनको ढाँचा

 मितिः
श्री ……………………… कार्यालय,

विषय : पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना तथा सञ्चालन गर्न स्वीकृति पाउँ ।

अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी  ऐन, २०७४ तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी  नियमावली, २०७६, बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना तथा सञ्चालन गर्न हाम्रो संस्था इच्छुक भएकाले देहायको विवरण सहित स्वीकृतिको लागि यो निवेदन पेश गरेको छु ।

क) संस्थाको नामः
(ख) संस्थाको ठेगानाः
(ग) संस्थाका पदाधिकारीको नाम, थर र ठेगानाः(घ) सम्पर्क गर्नु पर्ने व्यक्तिः
ङ) संस्थाको विधानको प्रतिलिपी
च) संस्थाको निर्णयको प्रतिलिपी
छ) दर्ता तथा नविकरणको प्रमाणपत्रको प्रतिलिपी
ज) गत आ.ब. को प्रगति तथा लेखापरीक्षण प्रतिवेदन
झ) कर चुक्ता प्रमाणपत्रको प्रतिलिपी
ञ) कर छुटको प्रमाणपत्र भए सोको प्रतिलिपी

संस्थाको आधिकार प्राप्त व्यक्तिको,

दस्तखत:
नाम, थर:
सम्पर्क ठेगानाः

मिति

अनुसूची –७

(नियम २६ को उपनियम (२) सँग सम्बन्धित)
पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना तथा सञ्चालनको स्वीकृति

……………………………………….. (संस्थाको नाम) लाई अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐन, २०७४ तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी नियमावली, २०७६ बमोजिम पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना तथा सञ्चालन गर्न मिति ……….. ……..को निर्णय अनुसार यो स्वीकृति प्रदान गरीएको छ ।

स्वीकृति दिने व्यक्तिको

दस्तखत ………………………
नाम, थर :…………………….
पद …………………………..
कार्यालय ………………………

मितिः

अपाङ्गता  भएका  व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी नियमावली,२०७६ लाई PDF फर्माट पनि पढ्न र डाउनलोड गर्न देहाय बमोजिम रहेको छः

PDF डाउनलोड लिङ्क